Ultramarijn
Oltremare
Werd gemaakt van lapis lazuli, een halfedelsteen die met name wordt gevonden in Afghanistan (Badakhshan).
Het pigment ultramarijn was zeer kostbaar, het was in de middeleeuwen en renaissance zelfs kostbaarder dan goud! Dit heeft twee redenen, de lange reis over zee (‘oltremare’), die het moest maken van Afghanistan naar Europa (Venetië) om vandaar uit verder verhandeld te worden. Maar ook omdat het pigment verschillende keren moest worden gezuiverd om de meest intense kleur blauw te verkrijgen. Het proces van zuivering leverde verschillende gradaties van toon op. De goedkoopste/minst gezuiverde is ‘ultramarijn as’, dit heeft een blauw grijze kleur. Het zuiverste is het meest intens van kleur. De onderhandelingen van de frescomakers en hun opdrachtgevers gingen vaak over de hoeveelheid kostbare pigmenten die in de schildering verwerkt moesten worden. Het ruime gebruik van deze pigmenten gaf aan dat de familie goed in de slappe was zat.
Ook nu is de natuurlijke ultramarijn nog een zeer kostbaar pigment.
Sinds 1825 is er een synthetisch ultramarijn, gemaakt door ‘Bayer’. De kleur werd zo vele malen goedkoper.
Er is een verschil in samenstelling tussen het natuurlijke ultramarijn en de synthetische variant. Waar de natuurlijke kleur alleen als tempera op een droge fresco gebruikt kan worden, kan de synthetische variant meestal wel ’a buon fresco’ worden toegepast. (liefst gemengd met een beetje groene aarde om voor meer hechting te zorgen)
Een onderschildering van morellone was lange tijd gebruikelijk voor de natuurlijke ultramarijn (‘a secco’ aangebracht). Dit werd gedaan om de ondergrond alvast wat donker te hebben, zodat de laag in ultramarijn wat dunner opgebracht, en dus goedkoper kon worden. Ook nu is dit voor een synthetische variant een goede optie.
Giotto, Cappella degli Scrovegni, Padova
Azuriet werd in de middeleeuwen en renaissance vaak gebruikt als vervanging van ultramarijn. Het was namelijk veel goedkoper, maar wel veel duurder dan aardekleuren (oker, groene of rode aarde).
Als tempera werd azuriet gebruikt, ‘a secco’, en met een onderschildering van morellone ook ‘a buon fresco’. Fijn gewreven geeft dit pigment een lichtere kleur (eerder hemelsblauw). Grover gewreven benadert dit blauw het ultramarijn, maar de grove korrel maakt het schilderen lastiger. Om tot een dekkend quasi ultramarijn te komen is het nodig om azuriet in verschillende lagen over elkaar te schilderen.
Bij gebruik van een grof korrelig pigment zal de tempera gemaakt moeten zijn van een dierenlijm, en niet één van ei.
Nu, na eeuwen blijkt dat azuriet niet hield op de fresco’s. Het had dus beter ook niet als tempera gebruikt moeten worden! Het pigment verpulverde uiteindelijk en viel eraf, zie Azzurrite/Giotto. Een ander minpunt van azuriet is dat het na verloop van tijd blauwgroenig wordt (verwant aan Malachiet), door oxidatie.
http://www.webexhibits.org/pigments/indiv/recipe/ultramarine.html
http://www.chimica2.uniba.it/files/lezione_pigmenti 3c.pdf
http://www.cultorweb.com/medioevo/C1.html
